Dok Evropa obilježava 9. maj kao Dan pobjede nad fašizmom i Dan Evrope, Balkan i
dalje vodi vlastite bitke s prošlošću. Umjesto zajedničkog sjećanja na poraz nacizma,
posljednjih godina svjedočimo rastu istorijskog revizionizma, rehabilitaciji kvislinških
pokreta i pokušajima relativizacije antifašističke borbe. Ono što je nekada predstavljalo
civilizacijski konsenzus — da su fašizam i nacizam najveće političko zlo XX vijeka —
danas se sve češće dovodi u pitanje kroz propagandu, medijske kampanje i ulične
akcije ekstremne desnice.
Na prostoru bivše Jugoslavije taj proces ima specifičnu težinu. Drugi svjetski rat nije bio
samo sukob ideologija, već i borba za opstanak naroda pred genocidnim politikama
okupatora i domaćih kolaboracionista. Upravo zato pokušaji reinterpretacije
partizanskog pokreta nisu puka akademska debata, već direktan udar na kolektivno
sjećanje i antifašističke vrijednosti na kojima su nastale poslijeratne države regiona.
U Hrvatskoj se posljednjih godina može primijetiti sve agresivniji narativ usmjeren protiv
obilježavanja 9. maja. Antifašističke manifestacije redovno postaju meta desničarskih
komentatora, portala i grupa koje pokušavaju partizanski pokret prikazati okupatorskim,
zanemarujući činjenicu da je upravo taj pokret bio ključna snaga otpora nacizmu i
ustaškom režimu.
Posebno zabrinjava činjenica da se antifašizam često pokušava predstaviti kao
„totalitarna ideologija jednaka fašizmu“, čime se briše razlika između onih koji su
organizovali logore smrti i onih koji su se protiv njih borili. Takva relativizacija nije samo
istorijski netačna; ona otvara prostor normalizaciji ekstremne desnice među mlađim
generacijama.
Ipak, otpor takvim tendencijama postoji. Manifestacija Trnjanski kresovi već godinama
okuplja građane, aktiviste i antifašiste koji odbijaju dozvoliti brisanje istorijskog sjećanja.
Okupljanja na Savskom nasipu postala su simbol građanskog otpora revizionizmu i
podsjetnik da antifašistička tradicija u Hrvatskoj nije nestala, uprkos pokušajima njene
marginalizacije.
Brojni aktivisti, umjetnici i nezavisne organizacije u Hrvatskoj javno poručuju da odbijaju
ćutati pred rastućim istorijskim revizionizmom. Njihove poruke nisu samo odbrana
prošlosti, već i upozorenje na opasnosti koje nastaju kada društvo počne tolerisati govor
mržnje, nacionalističku mitologiju i glorifikaciju kolaboracionističkih ideologija.
Slični procesi vidljivi su i u Bosni i Hercegovini. U Banjoj Luci se nedavno pojavio slučaj
lijepljenja plakata sa sloganom „Oslobodilac? Ne, nikada“, usmjerenih protiv partizana i
antifašističkog nasljeđa. U javnosti su se spominjale grupe poput „Nova ideja“, dok se
paralelno već duže vrijeme govori i o djelovanju organizacije Zentropa, koja je u više
navrata povezivana s ekstremno desnim narativima i promocijom revizionističkih ideja.
Takve akcije nisu izolovani incidenti niti „provokacije mladih“. One predstavljaju dio šireg
procesa normalizacije ekstremizma kroz simbole, grafite, društvene mreže i
propagandne kampanje. Napadi na partizanski pokret imaju jasnu političku funkciju: ako
se delegitimiše antifašistička borba, otvara se prostor rehabilitaciji ideologija koje su u
Drugom svjetskom ratu bile na strani okupatora.
Ipak, reakcija dijela građana Banje Luke pokazala je da antifašistički duh nije nestao.
Aktivisti i građani organizovano su skidali sporne plakate s ulica grada, šaljući jasnu
poruku da javni prostor ne smije postati platforma za promociju istorijskog revizionizma i
mržnje. Taj čin, iako simboličan, predstavlja važan primjer građanskog otpora u
vremenu kada institucije često ćute pred pojavama ekstremizma.
Fašizam se rijetko vraća u istom obliku. Danas ne dolazi nužno kroz uniforme i
marševe, već kroz propagandne kampanje, relativizaciju zločina i sistematsko stvaranje
neprijatelja. Njegova savremena forma često se skriva iza priča o „nacionalnom
ponosu“, „tradiciji“ ili „borbi protiv komunizma“, dok istovremeno normalizuje govor
mržnje i autoritarne obrasce ponašanja.
Zato borba protiv revizionizma nije pitanje nostalgije, već pitanje budućnosti. Društvo
koje zaboravi zašto je fašizam poražen rizikuje da ponovi iste greške. A Balkan, prostor
koji je već platio ogromnu cijenu mržnje i nacionalizma, teško može sebi priuštiti još
jedno istorijsko sljepilo.
